A) Bir Alaşımın Ayarının Hesaplanması
300 gramlık bir külçe' de 225 gr has altın mevcuttur, ayarı 225'i 300'e bölmekle bulunur: 225/300=0.75. Sonuç 1000 ile çarpıldığında ayar binlik tabanda ortaya çıkar. Netice itibari ile kural şöyle özetlenebilir: bir metalin milyemini binlik tabanda hesaplamak için, has metal ağırlığı külçe ağırlığını bölüp bin ile çarpılır.
M: Milyem H: Has (saf) ağırlığı T: Tolam ağırlık
M = H/T x 1000
B) Hasın (Safın) Hesaplanması
Sıkça rastlanan bir durumda; ayar kimyasal yollar ile tesbit edilmiş ve ağırlığı bilinen bir külçede mevcut has metal ağırlığının hesaplanmasıdır. Bu tür külçeler tezgahlarda toplanan artık ve tozlardan hazırlanır. Has metal ağırlığı, külçe ağırlığı ile ayarın çarpılması sonucu elde edilir. H = M x T Örnek yapmak gerekirse, milyemi 741 ve toplam ağırlığı 420 gram olan bir külçede bulunan has metal ağırlığı 420x741/1000=311.22 g'dır.
C) Belli Miktarda Has Metal İçeren Külçenin Ağırlığının Hesaplanması
Has metal ağırlığı ile milyemi belli bir külçenin toplam ağırlığının hesaplanması sıkça karşılaşılan bir durumdur. Şöyleki, 750 milyemlik ve 325 gram has altın ihtiva eden bir külçenin toplam ağırlığı ne olmalıdır? Bu ağırlık has miktarın milyeme bölünmesi ile hesaplanabilir: Yani 325/ 0.750= 433 gram 750 milyemlik bir alaşımda 325 gram has altının bulunabilmesi için 433 gram alaşım gerekmektedir. Bu hesap özellikle kuyumcunun borç aldığı has altını alaşım olarak iade etmesi halinde yararlı olmaktadır. Belli has metalağırlığı ihtiva etmesi istenirse külçenin ağırlığı, has ağırlığının milyeme bölünmesi ile bulunabilir.
D) İki Anlaşım Kullanarak Üçüncü Ana Bir Ana Bir Anlaşım Hazırlamak
Örnek (1), mevcut 925 milyemlik ve 450 milyemlik iki alaşım kullanarak 750 milyemlik bir alaşım hazırlanıcaktır. Çözüm çaprazlama kuralı adı verilen bir kural ile yapılır. Milyem farklarıhesaplanır.
Yani 750-450= 175 bulunur. 300 gram 925 milyemlik ve 175 gram 450"lık alaşımın karışımından 475 gram 750"lik alaşım elde edilir. Bu kural alaşımın yükseltiliceği veya düşürüleceği de kullanılır. Eğer kıymetli has metal kullanılıyorsa ayar 1000, eğer katkı maddesi kullanılıcaksa ayar 0 alınır.
Örnek (2) 925 milyemlik bir alaşımı 750 milyeme indirgemek için:
750-0=; yani 750 gram 925'lik alaşım. 925-750= 175;
Örnek (3) 550 milyemlik bir alaşımı 800'e. yükseltmek için;
1000-800=200; yani 200 gram 550'lik alaşım 800-550=250;
yani 20 gr saf kıymetli metal katılmalı.
Bu hesaplar çaprazlama farkından yararlanılarakta kolaylıkla gerçekleştirilebiliri. Çaprazın ortasına amaç denilen alaşımın milyemi yazılır. Soldaki iki uca mevcut alaşımların milyemleri not edilir. Sağdaki iki uca ise milyem farkları yazılır. Bu farklar kullanarak olan alaşım ağırlıklarını temsil ederler. Karışılıklığı önlemek açısından solda milyemlerin, sağda ise ağırlıkların yer alacağı unutulmaktadır.
750 Milyemlik Alaşımların Hesaplanmasına Ait Kurallar
750'lik bir alaşımın elde edilmesi için has değerli metale eklenmesi gereken katkı maddesinin ağırlığı, has değerli metalin ağırlığının 0.333 veya 0.33 (daha az hassasiyet için) ile çarpılması sonucunda bulunur. Çarpım işlemi yerine aynı ağırlık, saf ağırlığın 3'w bölünmesi ile de bulunabilir
Örnek: 100 gram saf metale 33.3 gram katkı maddesi gerekmektedir. Nitekim 100x0.333 = 33.3 veya 100/3 = 33.3 bulunabilir.
Özgül Ağırlığı Bilindiği Takdirde, Bir Metal Levhanın Ağırlığının Boyutlarından Hesaplanması
Bir metal levhanın ağırlığı özgül ağırlığı ile hacmin çarpılması sonucu bulunur. Hacim ise levhanın boyunun, eninin ve kalınlığının santimetre (cm) cinsinden sırayla çarpılması ile elde edilir.
Örnek :750 milyemlik bir altın levhanın uzunluğu 2, eni 1, kalınlığı ise 0,05cm dir. Özgül ağırlığı ise 16.3 gr/cm dür. Ağırlığı = 2x1x0.05x16.3 gr= 16.3 gr.
Altın Paralar ile Alaşımların Hazırlanması
Bir zamanlar, para sirkilasyonu ve ekonomik kararlılık sayesinde kağıt para ile altın pranın alım gücü aynı iken, kağıt paranın tedavüldeki oranı altına göre daha fazla altına göre daha fazla (baskın) idi. "Baskın" kuyumculuk terimi olup "avantaj" anlamınada gelebilmektedir.
Kağıt paraya, altına verildiğinden daha çok para harcanıyordu ve "baskın" bu fiyat farkına takabül ediyordu, nitekim kağıt para taşımak, ağır ve hacimi altın para taşımaktan daha rahattı.
Sonuç itibarı le kuyumcu alaşımlarını para altınlarından üreterek kar ediyordu. Tek önemli nokta ayarın paradan praya değiştiği idi.
1901 yılında Hoepli yayın evi Francesco Buttari tarafından yazılan ve adı "alaşım tabloları" olan bir kitap yayınlamıştır. Bu kitap kuyumcuları hesap yapma zahmetinde kurtarmayı hedefleyen bir kılavuz kitaptı.
Paraların kullanılması o zamanlarda kuyumculuk işleme kurallarının daha serbest olmasından kaynaklanıyordu; nitekim sadece koyu renkli alaşımlar kullanılıyor ve ayar 750'de sabitlenmişti. Bugün kabul edilen kurallar 1000 milyemlik saf altın külçelerinin kullanılmasına yol açmaktadır. Kuyumcuları bu yöne iten diğer bir etken ise elde edilen alaşımlardan emin olunmasıdır.